Humiling sina Caloocan 2nd District Representative Edgar Erice at Mamamayang Liberal Partylist Representative Leila De Lima sa Korte Suprema nitong Huwebes na maglabas ng temporary restraining order (TRO) laban sa mga unprogrammed appropriations sa 2026 national budget.

Sa isang petisyon na may 41 na pahina, hiniling ng dalawang mambabatas sa mataas na hukuman na ideklara ang pagsasali ng mga unprogrammed appropriations na ginawa na may matinding pang-aabuso sa diskresyon na katumbas na rin ng kakulangan o kalabisan ng hurisdiksyon.

Bukod pa rito, hiniling din nila sa SC na ideklarang walang bisa ang Section XLIII ng GAA (General Appropriations Act) dahil sa paglabag nito sa Konstitusyon.

“Kahit meron na pong vineto ang Pangulo doon sa GAA na P90.5 billion, may natira pa rin na P150.9 billion na unprogrammed appropriations na dapat wala ho talaga,” sabi ni De Lima sa isang ambush interview.

Since 1989 ‘yung unprogrammed appropriations so halos taon-taon nandiyan ‘yan. So kailangan natin ng categorical ruling ngayon. Ipapa-interpret natin sa ating Korte Suprema, ano ba talaga? Konstitusyonal ba o hindi ang pagkakaroon ng unprogrammed appropriations sa batas,” dagdag pa ni De Lima.

Una rito, nilagdaan ni Pangulong Ferdinand Marcos Jr. nitong Linggo ang P6.793-trilyong budget para sa taong ito. Sinabi niyang nag-veto siya sa halos P92.5-bilyong halaga ng mga line item sa ilalim ng mga unprogrammed appropriations sa budget.

Sinabi ni Executive Secretary Ralph Recto na tatlong item na lang ang natitira, na mga foreign-assisted projects na nagkakahalaga ng P97.305 bilyon, ang binagong AFP Modernization Program na P50 bilyon, at ang Risk Management Program na P3.6 bilyon.

Giit ni De Lima, ang pagsasama ng unprogrammed funds ay paglabag sa Artikulo VII, Seksyon 2 ng 1987 Constitution.

“Dapat ang isang budget ay nandiyan na kaagad ang sources of funding. Hindi lang ‘yung kung ano ‘yung mga programa kung hindi ‘yung sources of funding. At malinaw na binabawasan nito ang kapangyarihan ng Kongreso,” sabi niya.

Samantala, sinabi ni Erice na lumulobo pa ang mga hindi nakaprogramang alokasyon sa paglipas ng mga taon, na umabot sa P800 bilyon noong 2023 at P700 bilyon noong 2024.

“‘Yan ‘yung nagamit sa pinakamalaking nakawan sa bayan. 'Di ba tinanggal ‘yung mahahalagang item sa NEP, nilagay sa unprogrammed funds. At ‘yung dapat sana nating pinakikinabangang proyekto at programa ng gobyerno, nabalewala, napalitan ng mga ghost project, napalitan ng substandard projects,” ani Erice.

Mga respondent sa petisyon sa panig ng Senado si Senate President Vicente “Tito” Sotto III; sa Kamara de Representantes si House Speaker Faustino “Bojie” Dy III; at sa panig ng pamahalaan sina Executive Secretary Ralph Recto; at Budget and Management Secretary Rolando Toledo.

‘Legal remedies’

Sa isang pahayag, sinabi ni Toledo na, “The DBM respects the right of any individual or official to avail of legal remedies.”

“Anyone who wishes to file a case is free to do so, and the Department will address such actions through the proper legal processes,” dagdag pa niya.

Sinabi pa ng acting Budget chief na “the legality of the unprogrammed fund has already been upheld by the Supreme Court,” at binanggit ang Belgica v. Executive Secretary (G.R. No. 210503, Oktubre 8, 2019), kung saan “categorically ruled that the appropriation for the unprogrammed fund is constitutional.”

“The Court clarified that the unprogrammed appropriations are not a prohibited lump-sum fund, because they are accompanied by an annex that specifies the public purposes and corresponding amounts for which the funds may be used. As such, the UA complies with the constitutional requirement that appropriations must have a discernible purpose,” paliwanag pa ni Toledo.

Bukod dito, sinabi ng opisyal na nagsisilbi na standby appropriation ang mga unprogrammed appropriations, na nilalayong kunin lamang mula sa labis o windfall revenues, at istriktong ilalabas kung matutugunan nito ang mga malinaw na patakaran bilang kondisyon sa pananalapi at validation requirements.

"This design, according to the Court, is a legitimate budgeting mechanism that allows fiscal flexibility while preserving Congressional control over public funds," sabi ni Toledo.

Ipinagtanggol din ni House committee on appropriations vice chairperson Zia Alonto Adiong ang mga unprogrammed appropriations sa pambansang budget ng 2026.

“As far as we're concerned, it's constitutional because these are the basis for us to deliberate the budget,” sabi ni Adiong sa isang online interview.

Ipinaliwanag ng mambabatas na ang unprogrammed appropriations ay hindi gaya ng Priority Development Assistance Fund (PDAF), na tinawag ng SC na labag sa konstitusyon.

"Unprogrammed appropriations can only be implemented and can only be utilized only for a specific purpose, subject to specific guidelines and criteria. So it has already been identified in the NEP (National Expenditure Program) prior to the submission, I mean prior to the approval of the GAA (General Appropriations Act.) So that makes it different from what they perceive to be PDAF. Kasi PDAF, the identification of the program for specific implementation came after the approval of the GAA," sabi ni Adiong.

Gayunpaman, sinabi niyang nirerespeto niya ang hakbang nina Erice at De Lima na magtungo sa Korte Suprema.

"Anybody can question naman anything under the sun under our system, 'di ba? Especially if it's very important like the GAA. So talagang if there are questions ng ating mga kasama, the proper venue for that really is to challenge that before the Supreme Court kasi ang Korte lang naman talaga ang magbibigay interpretasyon sa constitutionality ng lahat ng bagay," sabi ni Adiong.

Nanindigan naman si House Deputy Minority Leader at Akbayan Party-list Rep. Perci Cendaña na dapat tanggalin ang mga unprogrammed appropriations mula sa pambansang budget.

"Bumubukol pa rin ang UA kaya kailangan tanggalin. We've raised during the budget deliberations that the UA should be zeroed out. We hope the Supreme Court will see merit in the petition of Rep. De Lima and Rep. Erice in ensuring that the UA should be removed from the 2026 budget because of the huge opportunity for misuse and abuse," sabi ni Cendaña.

Nakipag-ugnayan ang GMA Integrated News kina House Speaker Faustino Dy III, House Appropriations chairperson at Nueva Ecija 1st district Rep Mikaela Suansing, iba pang mga opisyal ng House committee on appropriations, at ilang miyembro ng minority bloc para sa komento ngunit hindi pa nakatanggap ng tugon hanggang sa pag-post.—Joahna Lei Casilao/Ted Cordero/Tina Panganiban-Perez/Jamil Santos/FRJ GMA Integrated News